Ch01 - Kalbihan a Ranao

Maana o “Meranao”

So MERA na papanok a makalelebi ko langowan na papanok sa donya ka langowan a dadabiatan niyan na ipekhahabayaon igira pepelimbay na gomagayad sa papak. Na izan niyan a dait ka maraparap peshaleg a pembinokor sa darem o mabinentay, karegan, kamaka endadawalinga so salegon a binaning, ago so kasomba morop ka magrag amantanas a salatang komarapar a romarek i tabiat o singkara pezalindao so menang ago daag o MERA ka dadayoan. Na igira phalad-lad na somasagomba lawi a izan no pephalimbay a kagoayan a bai ka iranon a inimbalod so rambayong ago gadong a lagid o bhoboyangen a salangkedao komedab. a izan no makabetho arap-parap a minggalao sa Awil-lawil a baning a bianay a mongkara a di tangkolo di kasar ka bhosog a sakoyogan ka pakarimbari saleg o masarempang ta milay ka paramata pizigi so MERA ka rawirian.

So peman so ME’ENAO na mala a totholan non. Na o sosoropa-ropen na phamosawiring kaden sa iphakapiya niyan na ba taman ni phagoway na di onot a kadarem ka masisimpan so niat sa ka totoratodaon sa kaphaka torogian. Na so totorogen peman na mapiyang ka paladan sa bhorawan datomanong na di niyan khatarima ka daa sino niyanon. Na oba pethataginep na ayang kaon pokaon so kamapiyaan niyan ka aniyan kanonawi. Na so peman so ME’ENAO o naino makalelebi ka phakailay, phakaneg, phakabao, phakataam taman sa phakagedam. Na mipenggolalan niyan so mapephamikirian a iphakapiya niyan. Na piaka zompat a dowa oto wa basa na MERANAO.

Waraan o Meranao

Giyai osayan a mga kakampet ko waraan o mga Meranao. Sii khatanodi ko kapaka poon o manosia so mga Meranao. Na aya miakan dolonaon odi na aya miya amoron a bangsa na dowa; Isaon so bangsa sa Bembaran, ikadowa so bangsa o mga Sharief.

Giangkaya a dowa dorog a osayan ko bangsa Meranao na makambibida sa waraan. Aya waraan no sabagi a Meranao na waraan sa Bembaran, na aya waraan o mga datu sa Bembaran na giyai waraan niran :

  1. Makidatu-datoon
  2. Makiampit-tampiten
  3. Makidandi¬dandingen
  4. Makidadaogen
  5. Makibanto-bantogen

Aya waraan no mga Sharief a miya magaoliya a miya tago sa Sebangan nai a alongan:

  1. Kandaowa ko agama Islam
  2. Kaperasa-rasay
  3. Kazalimbotawan
  4. Kambayorantang
  5. Kathotomangked
  6. Kapangongonotan. Daden a sasarigan niran arowar ko Allah.

Giangkaya a dowa a waraan na aya dii magagao ko Meranao. Da aba sii phalagoyi ka aya pakapoon o Meranao. Giyai-i kiya binesanon:

Aya waraan o mga datu sa Bembaran na ka khawarao, aya waraan o mga Sharief na kazabar. Giangkaya a dowa a waraan ni dii magagao, na gophoon madidalem so kazabar na aya maliyawaw so kawarao na awida akal. Na owaya madidalem so kawarao na aya maliyawaw so kazabar na kapaka selang sa maliwanag.

OLA-OLA O MERANAO

  1. Makasag
  2. Mapasang
  3. Mawarao
  4. Matalao
  5. Tapolan
  6. Maderes
  7. Maseren-seren
  8. Bobokolen

Na o aden a masokat o isa ka sagorompong na o pembagi-bagiya na rekian so rekian na ped pen ko rekeka na iperampat tiampen so kalaan ko rekeka na iperakesian non so kaoyag-goyag o pedian.

SOWA-SOWAI A MERANAO

  1. Maayon
  2. Makabobolayoka
  3. Masakao
  4. Makapapagariya
  5. Malolao
  6. Makalolomayowa
  7. Malangas
  8. Makatotonganaya / Makaloloten

Na o dodolon nangka rinao na zalamaten ka niyan. O pakambaya angka na pakaonang ka niyan. Dawaging ka sa paar ka baratokal kaon den. Na obang kaden zorongi sa ikmat a limpangan na zogalang ka niyan den sa akal a sadoratan, na o mindolona aka na panananggila ingka ka daden a izan niyan a makadorati lalag. Marinao sa izangat na baket sa itharikod ipon-nipon sa posong na dadaselan sa tiyan ko katatagoan na ilayang ka ka daon. So diron tatagoan na ron mitatabhothod.

DADABIATAN A MERANAO

  1. Kapanayan-sayan
  2. Kapangiring-kiring
  3. Kapanowa-sowa
  4. Kapaka sosonggiringa

Ino pakamemesa so sabagi a Meranao ka so andang a rekian a diron mi phanonongka na tialikhodan niyan ka mimbago sa tabiat ka dii manowa-sowa, ka dii manayan-sayan na dii mangiring-ngiring. So perawaten niyan na diron pen pekhasoat ka aya kon a mapiya naso imbago niyanon.

PARANGAY A MERANAO

  1. Di maoopong
  2. Di matetembo
  3. Makaoombawa
  4. Makatotopowa
  5. Di makititibabang

Apiya antonaay enggola-olaan niyan na diron den maoopong. Apiya antawaa-i mipendolona iyan na di niyan itetembo o rar rangka kapasang. Na mapiya antonaa na ding ka den kaombawan. Na mindolona aka na gorka di khaparo na tiopo wangka niyan.

Aya peman a kiya tindos o kadakelan ko Meranao a asala miyaginged sa inged da ranao a sabapan den a ini pametes o rarad diran mapiya taman imanto na di tano den dii kanggonaan sa mapiya na sii inisabap o Allah ko mga Ulama kiran, sa kiya tharoa iran ko lalag go nabi tano a so Mohammad (s.a.w.), sa kiya tharo aniyan sa “di kano den mamakasorga odi kano pamaratiyaya. Na di kano den makapamaratiyaya taman sa di kano enggiginawai sa samporna kanggiginawai.”

Na miya pamola den ko mga puso iran angkanan kanggiginawai a aya bes lalan ko paratiyaya. Naso paratiyaya na aya bes gonsi o sorga. Na aya samporna odi na aya tarotop a kanggiginawai na pito wa saratian na o ibaraten sa pamomolan na aya tomadeng ngiyan na so dii kanggiginawai na pito wa sapakian. Na odi matarotop so pito wa saratian na da madiangka so dii kanggiginawai na katii so pito a saratian:

  1. Kaseselai - seselaang ka so tao ka babantogen ka niyan.
  2. Kaphoporoay - poporoon ka so tao ka baratokal ka onden.
  3. Kapepeneda - pepenedang ka so tao ka pakaonang ka niyan.
  4. Kapamagadata - pagaadating ka so tao ka siarigang ka niyan.
  5. Kapamagongowa - oongowing ka so tao ka makambabaya kaon.
  6. Kashisiapa - sisiapang ka so tao ka ini nengka ka niyan.
  7. Kathatabanga - pethabanging ka so tao ka phagogopang ka niyan

PAKAYAN O MERANAO

  1. Paramanis ago Manis o Meranao
    • Paramanis - Aya paramanis o Meranao na so kala iran ni paninindeg ko salakao di salakao asar a Meranao
    • Manis - Aya manis o Meranao na so agama iran a so Islam.
  2. Masa o Meranao
    • Makatelo kapelimodi ko masa niyan sa donya :
      • Imbawata so tao na kapelimodan
      • Phangaroma so tao na kapelimodan
      • Matay so tao na kapelimodan
  3. Pangkat o Meranao
    • Makalima mipangkat so menang o manosiya sa donya :
      • Wata, odi bago-a-raga na bago-a-mama
      • Mama a kanakan, Babay a raga
      • Mama a miya ama. Babay, a miya ina
      • Mama a miya bapa, babay a miya babo
      • Mama a miya ama-a-datu, babay a miya ina-a-bai
  4. Kalebihan o Meranao - So bangsa iran a phoon ko bangsa Quraish a bangsa arab.
  5. Kapiya o Meranao - So kapakaroroyoden niran ko salakao di salakao-i ikapiya iran.
  6. Omnang o Meranao - So kapagikelas siran, so kathotomangked diran, so kambabayorantang iran ko Allah.
  7. Pamengangan o Meranao - So kipezogoon niran ko mapiya goso ki pezaparen niran ko marata.